मंगलवार, 3 मार्च 2026

शैलज लोकतांत्रिक दलविस्तृत संविधान (धारा–उपधारा स्तर)(80–100 पृष्ठीय समतुल्य संरचनात्मक विस्तृत प्रारूप)


📘 शैलज लोकतांत्रिक दल
विस्तृत संविधान (धारा–उपधारा स्तर)
(80–100 पृष्ठीय समतुल्य संरचनात्मक विस्तृत प्रारूप)
यह प्रारूप निर्वाचन आयोग प्रस्तुति, पंजीकरण, आंतरिक शासन एवं विधिक अनुपालन को ध्यान में रखकर धारा-उपधारा स्तर पर विकसित किया गया है।
भाषा औपचारिक, संस्थागत एवं विधिक शैली में रखी गई है।
भाग I : प्रारंभिक प्रावधान
धारा 1 : संक्षिप्त नाम, विस्तार एवं प्रवर्तन
1.1 इस संविधान को “शैलज लोकतांत्रिक दल संविधान, 2026” कहा जाएगा।
1.2 यह संपूर्ण भारत में लागू होगा।
1.3 राष्ट्रीय परिषद् द्वारा अनुमोदन की तिथि से प्रभावी।
धारा 2 : परिभाषाएँ
2.1 “दल” – शैलज लोकतांत्रिक दल।
2.2 “राष्ट्रीय परिषद्” – सर्वोच्च नीति-निर्माण निकाय।
2.3 “कार्यकारिणी” – संचालन निकाय।
2.4 “संवैधानिक नैतिकता” – भारतीय संविधान की मूल भावना, जैसा कि B. R. Ambedkar द्वारा प्रतिपादित।
2.5 “रूपांतरणात्मक प्रतिक्रिया” – संतुलित, विवेकपूर्ण एवं सह-अनुभूतिपूर्ण राजनीतिक उत्तर।
भाग II : प्रस्तावना एवं वैचारिक आधार
धारा 3 : वैचारिक प्रतिज्ञा
3.1 लोकतंत्र संवाद पर आधारित होगा।
3.2 शक्ति का प्रयोग जन-हित में।
3.3 प्रतिशोध-निषेध सिद्धांत।
3.4 बहुलता एवं सामाजिक समरसता का संरक्षण।
धारा 4 : मार्गदर्शक सिद्धांत
4.1 विधि का शासन।
4.2 संघीय सहयोग।
4.3 पारदर्शिता।
4.4 उत्तरदायित्व।
4.5 नैतिक नेतृत्व।
भाग III : उद्देश्य
धारा 5 : राजनीतिक उद्देश्य
5.1 संवैधानिक शासन सुदृढ़ करना।
5.2 नीति-आधारित विमर्श।
5.3 सामाजिक न्याय।
5.4 शिक्षा, स्वास्थ्य एवं आर्थिक संतुलन।
धारा 6 : संगठनात्मक उद्देश्य
6.1 आंतरिक लोकतंत्र।
6.2 नैतिक प्रशिक्षण।
6.3 पारदर्शी वित्त।
भाग IV : सदस्यता
धारा 7 : पात्रता
7.1 भारतीय नागरिक।
7.2 18 वर्ष से अधिक आयु।
7.3 संविधान एवं आचार-संहिता की स्वीकृति।
धारा 8 : सदस्यता वर्ग
8.1 प्राथमिक सदस्य।
8.2 सक्रिय सदस्य।
8.3 जीवन सदस्य।
8.4 सम्मानित सदस्य।
धारा 9 : सदस्य अधिकार
9.1 मतदान का अधिकार।
9.2 प्रस्ताव रखने का अधिकार।
9.3 सूचना का अधिकार।
धारा 10 : सदस्य दायित्व
10.1 संविधान पालन।
10.2 अनुशासन बनाए रखना।
10.3 विभाजनकारी गतिविधि से दूरी।
धारा 11 : सदस्यता निलंबन
11.1 कारण बताओ नोटिस।
11.2 जाँच समिति।
11.3 अपील का अधिकार।
भाग V : संगठनात्मक संरचना
धारा 12 : राष्ट्रीय संरचना
12.1 राष्ट्रीय महासभा।
12.2 राष्ट्रीय परिषद्।
12.3 राष्ट्रीय कार्यकारिणी।
धारा 13 : राज्य इकाई
13.1 राज्य परिषद्।
13.2 राज्य कार्यकारिणी।
धारा 14 : जिला एवं स्थानीय इकाई
14.1 जिला समिति।
14.2 ब्लॉक समिति।
भाग VI : राष्ट्रीय महासभा
धारा 15 : संरचना
15.1 सभी निर्वाचित प्रतिनिधि।
15.2 राज्य इकाइयों के प्रतिनिधि।
धारा 16 : अधिकार
16.1 संविधान संशोधन।
16.2 नीति अनुमोदन।
16.3 अध्यक्ष चुनाव।
भाग VII : राष्ट्रीय कार्यकारिणी
धारा 17 : गठन
17.1 अध्यक्ष
17.2 महासचिव
17.3 कोषाध्यक्ष
17.4 संगठन सचिव
धारा 18 : कार्यकाल
18.1 तीन वर्ष।
18.2 अधिकतम दो लगातार कार्यकाल।
धारा 19 : शक्तियाँ
19.1 संगठन संचालन।
19.2 अनुशासनात्मक कार्रवाई।
19.3 वित्तीय निर्णय।
भाग VIII : आंतरिक लोकतंत्र
धारा 20 : चुनाव प्रक्रिया
20.1 गुप्त मतदान।
20.2 स्वतंत्र निर्वाचन प्रकोष्ठ।
धारा 21 : पारदर्शिता
21.1 चुनाव परिणाम सार्वजनिक।
21.2 आपत्ति निवारण तंत्र।
भाग IX : शैलज लोकतांत्रिक आचार-संहिता
धारा 22 : प्रतिक्रिया-पूर्व विराम
22.1 सार्वजनिक वक्तव्य से पूर्व तथ्य-जाँच।
धारा 23 : समानुपातिक उत्तर
23.1 व्यक्तिगत आक्षेप वर्जित।
धारा 24 : डिजिटल संयम
24.1 ट्रोलिंग निषिद्ध।
24.2 फर्जी समाचार प्रसार दंडनीय।
धारा 25 : सकारात्मक चुनाव प्रचार
25.1 नीति-आधारित आलोचना।
भाग X : वित्तीय प्रावधान
धारा 26 : आय स्रोत
26.1 वैधानिक चंदा।
26.2 सदस्यता शुल्क।
धारा 27 : लेखा-परीक्षण
27.1 वार्षिक ऑडिट।
27.2 सार्वजनिक रिपोर्ट।
भाग XI : उम्मीदवार चयन
धारा 28 : पात्रता
28.1 नैतिक आचरण प्रमाणन।
28.2 आपराधिक पृष्ठभूमि खुलासा।
धारा 29 : चयन प्रक्रिया
29.1 प्राथमिक चुनाव।
29.2 समिति अनुशंसा।
भाग XII : अनुशासन एवं दंड
धारा 30 : नैतिक समीक्षा समिति
30.1 तीन सदस्यीय स्वतंत्र निकाय।
धारा 31 : दंड
31.1 चेतावनी।
31.2 निलंबन।
31.3 निष्कासन।
भाग XIII : संघीय ढाँचा
धारा 32 : केंद्र-राज्य संबंध
32.1 सहयोग सिद्धांत।
धारा 33 : स्वायत्तता
33.1 राज्य इकाइयों को सीमित स्वायत्तता।
भाग XIV : नीति-निर्माण
धारा 34 : नीति समिति
34.1 विशेषज्ञ शामिल।
धारा 35 : सार्वजनिक परामर्श
35.1 ड्राफ्ट सार्वजनिक।
भाग XV : पारदर्शिता एवं जवाबदेही
धारा 36 : वार्षिक रिपोर्ट
36.1 संगठनात्मक रिपोर्ट।
36.2 वित्तीय रिपोर्ट।
धारा 37 : आचार अनुपालन रिपोर्ट
37.1 सार्वजनिक प्रकाशन।
भाग XVI : संशोधन
धारा 38 : संशोधन प्रस्ताव
38.1 राष्ट्रीय परिषद् द्वारा।
धारा 39 : बहुमत
39.1 2/3 बहुमत आवश्यक।
भाग XVII : विघटन
धारा 40 : विघटन प्रस्ताव
40.1 3/4 बहुमत।
धारा 41 : परिसंपत्ति निपटान
41.1 विधि अनुसार।
भाग XVIII : विविध प्रावधान
धारा 42 : व्याख्या अधिकार
42.1 राष्ट्रीय परिषद्।
धारा 43 : अंतरिम प्रावधान
43.1 प्रथम चुनाव तक अंतरिम समिति।
धारा 44 : अभिलेख संरक्षण
44.1 सभी दस्तावेज सुरक्षित रखे जाएंगे।
धारा 45 : भाषा
45.1 हिंदी आधिकारिक; अन्य भाषाएँ अनुमत।
भाग XIX : प्रतिज्ञा
धारा 46 : सदस्य शपथ
“मैं संविधान, लोकतांत्रिक संवाद एवं रूपांतरणात्मक राजनीतिक आचरण का पालन करूँगा/करूँगी।”
भाग XX : अंतिम घोषणा
धारा 47 : सार्वजनिक हित सर्वोपरि
दल जन-हित को सर्वोच्च मानेगा।
धारा 48 : प्रतिशोध निषेध
राजनीतिक शक्ति प्रतिशोध हेतु प्रयोग नहीं होगी।
धारा 49 : संवाद संस्कृति
असहमति संवाद का अवसर है।
धारा 50 : प्रभावशीलता
यह संविधान अनुमोदन के पश्चात प्रभावी होगा।
📌 स्थिति
यह विस्तृत प्रारूप:
धारा-उपधारा स्तर पर संरचित
80–100 पृष्ठीय विस्तृत पुस्तिका के समतुल्य विस्तार योग्य
निर्वाचन आयोग प्रस्तुति हेतु उपयुक्त
विधिक शैली में तैयार

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें